Việc trở lại quốc tịch Việt Nam: “Nơi này cười nụ, nơi kia khóc thầm”

Tôi có mấy người bà con, bạn bè ở cả Châu Âu và Đài Loan, có chung một nguyện vọng là được trở lại “làm người Việt Nam”, hay nói có tính chính thức là được “trở lại quốc tịch Việt Nam”. Thế nhưng mỗi nơi lại nhận những kết quả khác nhau, khiến tôi suy tưởng đến câu thơ của Đại thi hào Nguyễn Du và xin lỗi cụ đã “chỉnh” lại chút như cái tiêu đề nêu ở trên.

Năm 2024 dưới thời Chính phủ của Thủ tướng Olaf Scholz, Đức đã cải cách căn bản quy định về quốc tịch, theo đó nguyên tắc một quốc tịch cứng nhắc từ Luật quốc tịch năm 1913 đã bị thay thế bằng những quy định cởi mở, thuận lợi hơn cho việc nhập quốc tịch Đức, như rút ngắn thời gian cư trú tại Đức từ 8 năm xuống còn 5 năm, cho phép người nhập quốc tịch Đức được giữ quốc tịch gốc, người Đức nhập quốc tịch nước ngoài không tự động mất quốc tịch Đức v.v. Những điều chỉnh này là cần thiết trước áp lực về quy chế pháp lý của hơn 10% người dân sống trên lãnh thổ Đức không có quốc tịch Đức, tạo nên một xã hội song hành. Ngoài ra không thể không kể đến sự thiếu hụt nghiêm trọng lao động hiện nay.

Bà con người Việt chúng ta đón nhận tin này với sự phấn khởi hy vọng rằng từ nay họ có thể yên tâm có thêm quốc tịch Đức là nơi họ cư trú, nhưng cũng không phải mất đi quốc tịch cũ của mình. Nhiều người tuy ở Đức đã lâu nhưng vẫn không muốn nhập tịch vì họ sự mất đi sợi dây liên kết với quê hương bản quán của mình. Cộng đồng khác cũng vậy, nhất là các bạn Thổ Nhĩ kỳ là cộng đồng nhập cư lớn nhất ở Đức (gần 3 triệu người).

Năm 2024 có 292.000 người nước ngoài đã được nhập tịch Đức và theo số liệu không chính thức thì khoảng 80-90% trong đó là vẫn giữ quốc tịch gốc. Con số nhập quốc tịch năm 2025 tăng lên 310.000 người, do những thay đổi về điều kiện nhập tịch như nêu trên. Có thể nói tuyệt đại đa số trở thành người hai quốc tịch; những người chỉ có một quốc tịch nằm trong số những người mà nước gốc của họ quy định mất quốc tịch khi có thêm quốc tịch nước ngoài.

Cộng đồng Việt Nam có một số điểm khác so với cộng đồng khác ngoài EU, như Thổ Nhĩ kỳ hay nhóm người tỵ nạn từ năm 2015, đó là khá đông người Việt Nam đã từ bỏ quốc tịch Việt Nam của mình để nhập quốc tịch Đức.

Theo thống kê của Cục thống kê Liên bang (Statistisches Bundesamt) ngày 15/4/2025 hiện có 100.000-105.000 công dân Việt Nam đang sinh sống ở Đức, tức là những người còn mang hộ chiếu Việt Nam. Nếu tính cả những người đã nhập quốc tịch Đức (durch Einbürgerung) và thế hệ thứ hai, thứ ba sinh ra đã có quốc tịch (durch Geburt) thì ước tính số người Việt sinh sống ở Đức khoảng từ 180.000 đến 230.000 người.

Thế hệ mà tôi cho rằng họ “nặng lòng” nhất với vấn đề quốc tịch là những người thuộc thế hệ đầu sang CHDC Đức trước kia theo diện “hợp tác lao động” hoặc “đoàn tụ gia đình” và vì vấn đề cư trú, đi lại, công ăn việc làm nên họ đã nhập quốc tịch Đức. Trên thực tế họ vẫn gắn bó với quê hương nơi sinh ra. Cũng giống như các chủng tộc khác, các thế hệ sau này, nhất là số sinh ra, lớn lên ở Đức, yếu tố quốc tịch không quá nặng nề.

Luật quốc tịch Việt Nam sửa đổi năm 2025 như tác giả Nguyễn Hữu Tráng đã viết trong bài “Những kỳ vọng đối với việc sửa đổi Luật quốc tịch năm 2025” đăng trên “Thế giới & Việt Nam” ngày 19/8/2025 thì Việt Nam cho phép những người đã mất quốc tịch Việt Nam có thể làm đơn xin trở lại quốc tịch Việt Nam, nếu được Chủ tịch nước cho phép và nếu việc giữ quốc tịch nước ngoài phù hợp với pháp luật nước đó. 

Khi điều luật này có hiệu lực tôi cũng có liên hệ với một vài luật sư và cơ quan liên quan ở Đức để hỏi là phía Đức có cấp giấy xác nhận là việc trở lại quốc tịch Việt Nam không làm mất quốc tịch Đức không. Câu trả lời là họ không cấp loại giấy này vì Luật sửa đổi 2024 đã bỏ điều kiện phải mất quốc tịch nước ngoài khi nhập quốc tịch Đức và việc nhập quốc tịch nước ngoài của công dân Đức không mà họ mất đi quốc tịch Đức của mình. 

Và tin vui với bà con ở Đức là thông tin mà Đại sứ quán đăng trên trang web vietnambotschaft.org ngày 05/6 vừa qua, theo đó trong 100 hồ sơ xin trở lại quốc tịch Việt Nam đợt đầu, 45 người đã có quyết định của Chủ tịch nước cho trở lại quốc tịch Việt Nam (QĐ750, 26/5/2026).

Theo tôi đó là một tín hiệu tốt lành và sự khởi đầu tương đối thuận lợi. Khi gọi điện báo cho tôi là sắp có lịch lên Berlin nhận quyết định của Chủ tịch nước, ông bạn tôi sang Đức từ cách đây 40 năm và nay đang sống ở Görlitz cười như… trúng xổ số!

Nhưng một số người bà con của tôi đang sống ở Cao Hùng (Đài Loan) thì tâm trạng lại … trái ngược. Họ cũng thuộc số những người Việt sang sinh sống ở Đài Loan khá lâu, đủ lâu để thấy con cái họ lớn lên, trưởng thành. Cuộc đời làm dâu hay sang lao động xứ Đài là cả một cuộc “phiêu lưu” đối với họ, vì đa phần họ từ các miền quê còn nghèo khó của Việt Nam, ra đi khi cũng chưa được chuẩn bị gì nhiều về văn hóa, ngôn ngữ hay kỹ năng sống xa nhà ở một nơi xa lạ. Nhưng cũng vì cuộc sống mà chấp nhận xa cha mẹ, người thân, xa nước. Ơn giời nay đã đến lúc họ được hưởng thành quả của mấy chục năm vất vả và họ rất mong muốn được lấy lại quốc tịch Việt Nam mà họ đã phải từ bỏ khi xin quốc tịch Đài. 

Cũng do biết là xứ Đài còn khá chặt chẽ với việc đa tịch nên bà con cũng đã hỏi luật sư và cơ quan của Đài và được trả lời là nếu Chính phủ Việt Nam cho trở lại quốc tịch Việt Nam thì phía Đài cũng không có ý kiến gì và bà con vẫn được giữ quốc tịch Đài. Vì lý do đó nên bà con đã hồ hơi bảo nhau gửi hồ sơ xuống Frankfurt am Main cho Tổng Lãnh sự quán Việt Nam ở đó.

Vừa qua họ được thông báo là đơn của tất cả mọi người không được xem xét vì cơ quan Việt Nam cho rằng luật pháp Việt Nam quy định là chỉ được trở lại quốc tịch nếu phù hợp với pháp luật nước ngoài, trong trường hợp của bà con là phù hợp với luật pháp Đài Loan. Họ thật sự không hiểu vì phía Đài khẳng định bà con không bị mất quốc tịch Đài cơ mà.

Thật khó giải thích vì cùng một chủ trương tốt đẹp nhưng mỗi nơi áp dụng một khác và cũng vì muốn tìm hiểu sâu hơn để trả lời cho người bà con đang sống ở Cao Hùng nên tôi có hỏi mấy nơi. Họ có giải thích kỹ hơn là quy định cho trở lại quốc tịch Việt Nam chỉ áp dụng cho những nước theo nguyên tắc hai quốc tịch. 

Đến đoạn này là tôi hơi bị rối vì tìm trong Luật sửa đổi LQT và Nghị định hướng dẫn năm ngoài thì tuyệt nhiên không có điều khoản nào quy định là chỉ áp dụng đối với nước theo nguyên tắc đa tịch. Một câu hỏi nữa là tại sao việc thực thi chính sách quan trọng như thế này đối với bà con ở nước ngoài và đạo luật đáng mong chờ như thế này lại phải phụ thuộc vào luật pháp nước ngoài và tại sao cơ quan họ đã nói là được mà mình vẫn bảo không được.

Với tôi, một người cũng từng học và hành nghề luật lâu năm cũng không tự trả lời được câu hỏi, vậy với những quy định về quốc tịch của Đức, dù đã được thay đổi hai năm trước thì nước Đức có được coi là quốc gia theo nguyên tắc hai hay đa tịch không. Trong các quy định của Đức không có chỗ nào ghi như vậy.  Ai hay cơ quan nào sẽ là nơi đưa ra quyết định là quốc gia này theo nguyên tắc một hay nguyên tắc hai quốc tịch. Câu hỏi này tôi nghĩ không dễ trả lời.

Vì lý do đó, tôi nghĩ không nên để cho việc thực thi chủ trương lớn như thế khiến Nơi này cười nụ, nơi kia khóc thầm như trường hợp Đức và Đài vừa qua.

Nguyễn Nguyễn (Frankfurt/M)